متنونه معمولا په درېو برخو دويش وړ دي نارينه متن ښځينه متن او مخنث متن او دا ويش ددې لپاره دپام وړ دى تر څو د متونو او په خاصه توګه د منظومومتونوپه برخه كې په دې پوه شو چې دا نظم د ښځې لخوا نارينه ته ويل شوى او يا د نارينه له خوا ښځينه ته.

 تاسې به هرومروداوايي چې دا كار خو د الفاظو له مخې هم معلومولى شو ځكه په متن كې د ښځينه او نارينه نوم نښې موږ ته دا سوال ځوابولى شي  ليكن بايد هيره نكړو چې داسې اشعار هم شته چې نه دا نښې لري او نه يې هم نارينه او يا ښځينه ته اطلاق كولى شو لكه:

څېړونکی:پوهنمل عبدالقدير خموش:

ناول لاتيني کليمه ده د عجيبه څيزپه مانا او په ادبي اصطلاح کي دهغو انساني جذباتو او احساساتو بيان کوي چي په اظهاريې د نورو انسانانو همدردي پيداشي،په ناول کي د انساني ژوند لوړې ژورې، موجودې وي، د انسان له پيدايښت څخه تر پايښت پورې چي کوم واقيعات پيښيږي د ټولو تصويرونه د خپل فن، سکالو (موضوع) ګرځوي، د ناول دنيا د حقيقي دنيا په شان د زمان او مکان او په نړۍ کې دپيښو د رښتيـنوالي پربنا ولاړه وي(1)

په تيرو تقريبا دوه پېړيو کې په اروپا او دنړۍ په ځينو نورو برخو کې ناول بې سياله ژانر ګڼل شوی دی . د۱۸ پيړۍ له لومړيو رانيولې بيا تر ننه پورې ناول وار په وار وده کړې ده .

دناول دپيدايښت په هکله ګڼ شمير تاريخ ليکونکي د هسپانيا د ۱۶ پيړۍ ددويمې نيمايي مشهور ليکوال "سروانتس" او د "دون کيشوت" دشهکارليکونکی راپه ګوتو کوی.

دهايكو شكل:

هايكو جاپاني كلمه ده او د ادب په اصطلاح  كې دشعر پيل ته وايي. نن ورځ دنړۍ ټول خلك هايكو دجاپاني شعر په نامه پيژني. واقعیت هم همدا دى چې، دهايكو شعردلومړي ځل لپاره په جاپان كې دجاپاني شاعرانو لخوا وويل شو. هايكو دلنډو شعرونو يوه ځانګړې بڼه ده. دومره خوند چې، دجاپاني ژبې په هايكو كې پروت دى په بله ژبه كې نشته سم دم_ كه سهوه شوى نه وم_ هغه خوند چې، دپښتو ژبې په لنډيو كې دى.

هايكو په دريو نيم بيتيو كې ويل كېږي. په دې ډول چې، لومړى او دوهمه نيم بيتي يې پينځه_ پينځه څپې او درېيمه نيم بيتي يې اووه څپې وي. په ټوليزه توګه دټولو څپو شميريې اوولسو څپو ته رسېږي. هايكو د وزن او قافيې له پلوه ازاده ده،مانا دا چې، هايكو نه وزن لري او نه قافيه. خو  په خپل لنډ او ساده انداز كې يو كوچنى خو روڼ انځور زموږ ترمخه ږدي.

ليكوال:عبدالقدير خموش                                                                                                                                

ځانځاني ښاماردلوى عالم، فيلسوف اوليكوال شهيد ډاكترسيدبهاوالدين مجروح يوعالي، فلسفي اثردى، چې په روانه پښتود آزاد شعرپه قالب كې په ۴- ۸ او ۱۲ څپوكې ليكل شوى دى. په لومړي نظركې ځانځاني ښامار، چې دداستان په بڼه په خپل ځان كې ديوه انسان سفردى، درى كركترونه پكې ترسترګوكيږي، لاروى، ايګو، اودمينې الهى، خوكله چې داثرپايته رسيږو، دې پايلې ته رسيږو، چې داكيداى شي درى نه بلكې يوكركتروي، چې دخپل وجودپه دننه كې منزل كوي، دغه اثر، چې دلاروي په روايت پېليږي اودهغه دسفركيسه ده، ترډېره بريده دسمبول او ايماژونوپه ژبه راسره غږيږي اوپه خپله دليكوال په وينا دانساني ژور طبيعت اوعصيان بيان دى، چې دغه واقعيت درى جلا اړخونه لري يو يې نفسي انفرادي، بل ټولنيزاوسياسي اودريم ددې دواړو اړخونو يوتركيب دى، چې دليكوال په وينادانساني موجوديت فلسفي معنى ده.

طنز چې په مختلفو  قاموسونو كې  طعنه، تمسخراو ملڼډې ژباړل شوى  د ادبياتو لويه برخه ده او د نړۍ په اكثره هيوادونوكې د يوې خپلواكې ادبي نوع په بڼه پيژندل كېږي. دا په دې چې طنز وكولى شول د ادبياتو متفاوته او متعدده برخه اوهمدا شان د ژورنالېزم يوه برخه په خپله اولكه كې راولي  او نور هغو پخوانيو څو ځانګړوقالبونو كې ګير پاتې نشي .

طنز كولاى شي تمثيلي، تصويري، منظوم ،منثور داستاني او ژورناليستيك واوسي. طنز كولى شي رومان وي اويا د يوې لنډې جملې په قالب كې راشي. مانا داچې هره هغه ليكنه كه منظوم وي كه منثوركه تصويروي كه تمثيل  اويا كه كارتوني فيلم  چې، په هغه كې د شخص او يا ټولنې عيبونه نيمګړتياوې او نارسايۍ په هنرمندانه بڼه دخندا او ظرافت په پوښښ كې  راوړل شي طنزي ادبيات دي.خو هدف بايد په نوموړي شخص اويا ټولنه كې  د مثبت بدلون او اصلاح راوستل وي نه يوازې دخلكو خندول

 غونډله ( جمله )

په تير پسې...

الف – غونډله (جمله )

جمله په دوه ډوله ده يوه نيمګړې ، او بله پوره جمله که د يوې خبرې څخه مخاطب ته پوره مطلب ونه رسي هغه خبره نيمګړې ده لکه : د احمد تره ، سره زر ... او کومه خبره چې بل ترې پوره مطلب واخلي پوره جمله بلل کيږي لکه : د احمد تره راغلى دى . دا خبره سره زر ده ... يانې که چيرې دوه يا زياتې کلمې چې پوره مفهوم افاده کړي يا يوه کلمه چې دوې اساسي برخې ( مبتدا او خبر ) ولري جمله بلل کيږي په پښتو کې د مانا او جوړښت له مخې د جملې مشهور ډولونه دادي .

په تير پسې

٨ – ځانګړي ( شخصي ضميرونه )

شخصي ضميرونه : هغه دي چې په ټاکلي شخص ( متکلم ، مخاطب او غايب ) باندې دلالت کوي ( زه ، ته ، مونږ ، تاسې ، دوي ، دا ، دى ) او په دري ژبه کې د شخصي ضميرونو لپاره شپږ ضميرونه ( من ، تو ، شما ، او ، ايشان ،ما ) موجود دي لکه څرنګه چې جوته شوه په پښتو ضميرونو کې د مذکر او مؤنث غايب لپاره ( دى ، دا ) ضميرونه شته دي چې جنسيت يې له ورايه ښکاري يانې د (دى) ضمير مذکر او د (دا ) ضمير مؤنث لپاره استعماليږي ، خو په دري ژبه کې د مذکر او مؤنث لپاره يواځې د (او ) ضمير څخه کار اخلي او په جمله کې د استعمال وړ دى.

ځانګړي (شخصي ) ضميرونه په دوه ډوله دي .

الف - خپلواک منفصل شخصي ضميرونه .

ب   - ناخپلواک منفصل شخصي ضميرونه .

ليكوال:خموش                                                                               

په افغانستان كې دپښتوژبې دويونكوشمېرپه سلوكې شپېتوته رسيږي اوهمدغه وجه ده، چې له پخوانيوزمانوڅخه پښتو ژبه ددې هيواد دملي اورسمي ژبې په نامه پېژندل شوې ده. په كال (۱۲۴۷) دافغانستان د اساسي قانون په (۳۰) ماده كې هم دپښتو دغه تاريخي حيثيت په رسمي توګه ومنل شو اوپه كال(۱۳۴۳) كې دلويې جرګې له خواهم تصويب شو. دنړۍ نوميالي ختيځ پوهان هم دغه حقيقت مني اوپښتودافغانستان دملي ژبې په نامه يادوي لكه دشوروي اتحاديو نوميالى ختيځ پوه (ښاغلى اسلانوف) په خپله اوږده څېړنه كښې چې دپښتوپه باب يې كړې وه (پښتوژبه يې دافغانستان دملي ژبې په نامه بللې ده) ښاغلي اسلانوف په مسكوكې دپښتوژبې يومشهوراستاد اوپوهاند دى، چې له ډېرو پخواكالونوراهيسې دپښتواو پښتنوپه باب په علمي پلټنو اوڅېړنو بوخت دى.

دتير پسې

       دژباړې ډولونه

دژباړې د ډولونو په سر دنظر خاوندانو يوه پرېكنده پرېكړه نده كړې چې دهغود پرېكړې په اساس موږ هم د ژباړې ډولونه تاسو ته يو يا دوه ډوله در وښايو . تر هغه ځايه چې ماته معلومه شوې او ډېرو ژباړونكو هم پرې موافقه كړې ژباړې ته يې دا لاندې ډولونه شميرلي دي:

لیکوال:خموش 

                               لومړى څپركى

عبدالقدير خموش

كله چې غواړئ خپل فكر نورو ته ولېږدوئ نو  لاندې درې لارې غوره كولى شئ:

الف: اشاره: په هغه صورت كې، چې ونه غواړئ په ژبه خبرې وكړئ او يا ستاسو ژبه ستونزه ولري او يا ګنګي ياست نو له اشارې څخه به كار اخلئ.

ب: ژبه: كله چې مخاطب مو تاسو ته نژدې او ستاسو غږ اوري نو بيا له خپلې ژبې كار واخلئ.

ج: ليك: په هغه صورت كې چې ستاسو مخاطب نژدې نه وي او ستاسو غږ هم تر هغه نه رسېږي نو له ليك نه كار واخلئ. د ليك ژبه عامه ده او هر سړى كولاى شي له دې لارې خپل مطلب مخاطب ته ورسوي، خو په دې شرط، چې سواد ولري او ليكل يې زده وي. كېداى شي دا پوښتنه درته پيدا شوې وي، چې ايا يوازې ليكل او د تورو پيژندګلوي زموږ اړتيا پوره كولاى شي؟

ځواب تر يوې اندازې روښانه دى، د هغه چا ترمنځ، چې يوازې ليكل كوي او د هغه چا ترمنځ چې ښه ليكل كوي توپير شته. هغه څوك، چې ښه ليكل كوي هغه ته ليكوال او هغه، چې يوازې ليكل يې ياد دي هغه ته ليكونكى وايي. پس ليكونكى هغه څوك دى، چې يوازې كولاى شي ليك وليكي خو ليكوال هغه څوك دى، چې ليك ښه ليكي.

د ليكوال كېدو لپاره يو شميرصفات ضروري دي، هر ليكونكى، چې غواړي ليكوال شي نو بايد هغه په پام كې ولري او هغه صفات په دې ډول دي:

۱-عالي فكر:  ليكوال بايد د كومې موضوع په هكله، چې په خيال كې يې لري، د ښه علمي او فكري ملاتړ لرونكى وي، په دې ډول چې هيڅ يوه پوښتنه په خپله ليكنه كې بې ځوابه پرېنږدي.

۲-خلاقيت: نوښت او د ابتكار قدرت د يوه ليكوال له لومړنيو ځانګړنو څخه دى، د نورو ليكوالو انديشه او فكر كه هر څومره په ښكلو الفاظو وليكل شي د يوه باسواده لوستونكي د پام وړ نه ګرځي . يو باسواده او با ذوقه ليكونكى هغه وخت يوه ليكنه خوښوي، چې په هغه كې خلاقيت او نوښت نغښتى وي.

۳-دقت او باريك بيني: ليكوال طبعا دا فكري قوت لري، چې په ليكنه كې په ډېرو وړو او مهمو جزياتو تماس ونيسي او هغه برملا او مخاطب ته يې روښانه كړي .

۴-د تخيل قدرت: د ليكوال د تخيل قدرت كولاى شي، ليكنه په ظاهري ښكلاوو او معنوي ښايستونو سمبال كړي. ډېره مغلقه او پېچلې موضوع په ډېره ساده او روانه ژبه داسې لوستونكي ته ورسوي، چې لوستونكى يې حتى د پيچلتيا او مغلقيت احساس هم ونه كړي.

۵-په موضوع باندې حاكميت: تر هغه، چې ليكوال په موضوع مسلط نه وي، نه شي كولا موضوع لوستونكي ته په سمه توګه ورسوي. كله هم كيداى شي په خپله په خطا لاړ شي، نو ځكه تر هغه، چې په موضوع كاملا مسلط نه ياست قلم مه را اخلئ.

۶-حقيقت ګرايي او واقع بيني: يو ښه ليكونكى تل هڅه كوي، چې د خپلې ټولنې واقعيتونه په خپله ليكنه كې ځاى كړي. كه چيرې ليكوال په خپله ليكنه كې دې ټكي ته پام نه كوي نو د ده اعتبار ته په ټولنه كې زيان رسېږي او څوك يې پر ليكنه اعتبار نه كوي.

۷-لوى هدف: يو ښه ليكوال هيڅ كله وړو او بې ارزښته ليكنو ته قلم نه رااخلي، ځكه ښه ليكوال هيڅ كله خپل قلم په كمزورو، ضعيفواو شخصي اغراضو نه كمزورى كوي.

۸-د نظر وسعت: يو ښه ليكوال هيڅ كله يوه موضوع له يوې خوا يا يوې زاويې او هغه هم د خپلې خوښې له ليد لوري نه ارزيابي كوي او نه يې ليكي، بلكه د نورو نظرونو ته هم په احترام ګوري او په بشپړه حوصله د دوى نظرونه هم را اخلي او بيا هڅه كوي د خپل منطق په په زور مخاطب خپلې نظريې ته راواړوي. كه دا كار ونه كړي بيا هم دعامو لوستونكو له سترګو لوېږي.

۹- د ټولو فني قواعدو رعايت: يو ليكوال، پرته له دې، چې د پورته يادو شويو موادو پر تطبيق مكلف دى په ګرامري لحاظ د ليك نښو نښانو په مراعتولو هم مكلف دى.

نویسنده:عبدالقدیرخموش

نظام حقوق زن در اسلام ومکاتب مادی معاصر

بحث مختصر مقایسوی وتاریخی

ز: سم او ښكي ليكل: مقصد دښكلي ليكلو نه دخط ښكلا نه ده بلكه واضع او خوانا ليكل مراد دى. دليك  په وخت  بايد ليكوال  دپاڼې حاشيه او د كرښو ترمنځ فاصلې ته هم پاملرنه وشي

ليكوال: پوهنمل عبدالقدير خموش

د نثر ژبه د بيان په اعتبار په څو ډوله ويشل كېږي:

۱- علمي ژبه: علمي ژبه هغه ژبه ده، چې په مستقيمه، صريح او روښانه توګه د مفاهيمو په لېږد كې مرسته كوي.

۲- عاميانه ژبه: دا هغه ژبه ده، چې د ورځنيو چارو ارتباط پرې ټينګېږي.

۳- ادبي ژبه: دا بيا هغه ژبه ده، چې د ليكوال پيغام په عاطفي او هنري توګه  لوستونكي ته رسوي.

د علمي او ادبي ژبو توپير

 الف: په علمي ژبو كې ليكوال له اسانه او ساده كلمو او تركيبونو څخه استفاده كوي. خپلې جملې لنډې، مستقيمې او صريح بيانوي. حال دا چې په ادبي ژبه كې ليكوال يوازې د پيغام په رسولو اړ نه دى، بلكه د خپل ذهن د مفاهيمو د رسولو مسوول دى. په دې ډول، چې په كې له تشبيهاتو، استعارو، كنايو، مجاز او ... څخه استفاده شوې وي.

ب: علمي ژبه غواړي، يوازې خپل پيغام لوستونكي ته ورسوي، په داسې حال كې چې ادبي ژبه د لوستونكي د غبرګون په لټه كې وي. غواړي خپل مستقيم تاثير د لوستونكي په روان پرېږدي.

ج: په ادبي ژبه كې هره كلمه خپل موضوعيت لري او ليكونكى يې د سم  استعمال تمه لري، خو په علمي ژبه كې دې ټكي ته پام نشته او ليكوال يوازې او يوازې غواړي خپل مفاهيم لوستونكي ته ورسوي.

د ادبي او عاميانه ژبو توپير:

په ادبي ژبه كې ليكونكى د تشبيهاتو، استعارو، كنايو، مجاز او نورو ښايستونو تابع وي، حال دا چې په عاميانه ژبه كې ليكوال د كوم خاص معيار تابع نه وي. په هر ډول چې خبرې كېږي هماغسې ليكل كېږي هم.

يادونې:

ليكونكي د ژبې په غوره كولو كې خلاص لاس لري او هره ژبه، چې  ده ته خوښه وي د ليكنې لپاره يې ټاكلى شي، خو دا هم سمه نه ده چې ليكوال يوازې په يوه ژبه ځان عادت كړي. ځكه كله داسې پېښېږي، چې هره ژبه ځانته خاص د استعمال ضرورت پيدا كوي. د بيلګې په توګه كه څوك يو داستان ليكي او په هغه كې د دوو تنو ترمنځ د ديالوګ تصوير هم كاږي نو دلته ليكونكى اړ دى، چې له عاميانه ژبې كار واخلي.

ليكوال:پوهنمل :عبدالقديرخموش

د ليكوال په صفاتو تر پوهېدو وروسته ښه به دا وي، چې په دې هم پوه شو، چې د ليكوال كېدو لپاره بايد څه وكړو؟

پخپله ليكوال دوې لارې پېشنهادوي:

الف: لوستل: تر بل هر كار وړاندې بايد لوستل وكړو او هڅه مو دا وي، چې ډېر كتابونه ووايو. د مطالعې يا لوست لپاره كولى شو ځانګړى مهال ويش ولرو، حد اقل بايد په ورځ كې يو ساعت كتاب،ورځپاڼه يا مجله ولولو.

د كتاب يا بلې هرې ليكنې په لوستلو كې بايد لاندې ټكي په پام كې ونيول شي:

۱- كومه ليكنه، چې وايئ هغه بايد تاسو ته په زړه پورې وي. د خپل ذوق مطابق موضوع غوره كړئ. د لوستلو هدف بايد د موضوع تر لوستلو مخكې په ګوته شي او بيا د هماغه هدف په رڼا كې مطالعه وشي.

۲- كله چې د يو چا په كتاب يا يوه ليكنه شك لرئ، له بل چا سره خپله ستونزه ګډه كړئ او له هغه نه لارښوونه وغواړئ.

۳- دا چې ستاسو هيله ليكوال كېدل دي نو د بل هر كتاب نه وړاندې ادبي كتابونه او په ځانګړي توګه د معاصر ادب كتابونه ولولئ، لكه شعر او داستان

داستانونه او كيسې ستاسو نثر ته قوت وربښي، د شعر او ادبي ټوټې لوستل مو د لغاتو پانګه پياوړې كوي او همدا شان د نورو كتابونو ورځپاڼو او مجلو لوستل مو فكري ملاتړ ته وده وركوي.

۴-وروسته له لوستلو لږ څه په موضوع سوچ وكړئ، مطالب يې په ذهن كې وروزئ، كوم سوال مو چې ذهن ته راځي د هغه د حل په لټه كې شئ او بيا د نوموړې موضوع لنډيز په خپله كتابچه كې درسره وليكئ، دا د دې لپاره چې كېداي شي يوه موضوع مو له ياده ووځي، هغه ياداشت درسره مرسته كوي.

۵- بايد په ياد ولرئ، چې جملې، عبارات، تركيبونه، لنډۍ، متلونه، بيتونه او اصطلاحګانې هميشه په ذهن كې وساتئ او ګردان يې كړئ. دا كار بايد ځكه وكړئ، چې بيا يې په خپلو ليكنو كې وكاروئ.

ب: ليكل: وروسته له لوستلو د ليكلو پړاو رسېږي او په ليكلو كې دې ټكو ته پاملرنه ضرور ده:

۱- ليكنه  نه وخت غواړي ، نه ځاى او نه حالت، هر كله بايد د قلم په وسله سمبال اوسئ او په هر ځاى كې، چې په كومه موضوع ورپېښېږي هغه بايد ياداشت كړئ. كله چې بيرته راستانه شوئ د ياداشتونو له منځه ځانته د ليكلو موضوع وټاكئ او ليكنه وكړئ.

۲-يو شمير نوي ليكوال له ليكلو ويره لري او په دې سوچ كې وي كه څه وليكي، هغه به د ګوتنيونو لاندې راشي او د ملنډو به شي. زموږ سپارښتنه دې ډول ليكوالو ته دا ده، چې وېره دې نه لري، هر څه يې چې په زړه ورځي و دې ليكي.هيره دې نه وي، چې هر پوخ ليكوال د خامۍ دغه پړاو تير كړى دى.

۳-دا چې د كار په پيل كې ياست د خاصې يا ځانګړې موضوع  په لټه كې مه اوسئ. په هر څه چې مخ شوئ ليكنه پرې وكړئ، كه هغه له يوه عادي سړي سره ستاسو ليدنه وي او كه له دندې تر كوره پورې ستاسو تګ وي.

۴-حتمى دا پوښتنه مو په ذهن كې ده، چې يې له كومه ځايه پيل كړو؟

د دې لپاره چې اسانه لاره مو غوره كړې وي دا ټكي په ياد ولرئ:

الف: د وينا او ليك د ژبې تر منځ ډېر توپير شته، كله چې له چا سره خبرې كوئ نو خامخا به  خپله لهجه كاروئ لكه: (او وړكيه دلته راشه.) همدغه وينا اوس كه د ليك په ژبه راوړئ نو مجبور ياست داسې يې وليكئ( او هلكه دلته راشه.)

همدغه د وينا ژبه د ليك په ژبه اړونه د يوه نوي ليكوال د كار پيل كېداى شي.

ب: كوم شى چې په كومه بڼه وينئ په هماغه بڼه يې وليكئ. كومه پېښه مو چې د سترګو تر وړاندې پېښه شوې او يا مو له چا سره مركه پرې كړې او يا دا چې له چا مو اورېدلې او كوم فكر چې خپله تاسو ته پيدا شوى دا ټولې ستاسو د ليكنې موضوع كېداي شي.

ج: د ګل، باغ، شمع، پتنګ، بورا او داسې نورو طبيعي ښكلاوو ستاينه يوه بله غوره لاره ده. كوم شى، چې تاسو په خپل چاپيريال كې وينئ  هغه په ساده ژبه وليكئ او دا ليكنه بيا په كنايو تشبيهاتو، استعارو او... لا پسې ښكلې كړئ.

د: د ليكنې په وخت كې دا پوښتنې هم په ذهن كې ځاى كړئ:

څه شى ليكم؟

ولې يې ليكم؟

چاته يې ليكم؟

څنګه يې ليكم؟

چېرې يې ليكم؟